tile

احسان یارشاطر



احسان يارشاطر

پست مدرنيسم

‌براي کساني که هنوز به نظمي و منطقي درکار دانش معتقدند و خود را راهنمايِ درستِ انديشه آدمي مي شمارند هرج و مرجي که در چند دهه گذشته گاه در هنر و نقد ادبي و تاريخ نگاري و فلسفه و برخي رشته هاي دانش مانند مردم شناسي پيش آمده، و غالباً به عنوان انديشه پيشرو قلمداد مي شود، مايه شگفتي است. دراين موارد گويي حد و بند را از دست و پاي هنرمند و شاعر و فرضيه ساز و نظريه پرداز برداشته اند و نوعي «خان خاني» در عالم انديشه و هنر رواج گرفته و «مُد» روز شده. پريشيدگي غالباً زير عنوان «ساختار شکني»و يا عنوان مبهم و کِشدار «پست مدرنيسم» صورت مي گيرد. به نظر مي رسد که پايبندي به خرد و لوازمي و حدودي که خرد براي انديشه معين مي کند عده اي را خسته کرده است. مانند کودکي که آرزومند رهايي از دستورهاي الزام آور پدر است اينان نيز در پي آنند که مفّري بجويند و به اِبرازِ افکاري که به مدد عاطفه در ذهن آنان شکل مي پذيرد، بي تصرف خرد و هشدار عقل، راه بدهند و آنگاه اين عنان گسيختگي را با فرضيه هاي مشکوک توجيه کنند. امثال فوکو و دريدا که اين پريشيدگي و گريز از عقل را با نوشته هاي تکلف آميز و لفظ پردازي‌هاي خنک خود رواج داده اند علمدار «پست مدرنيسم» بشمار مي آيند.
تعريف «پست مدرنيسم» چندان آسان نيست، چون نظريه ايست التقاطي و بي ساختار، و برحسب رشته هاي دانش و هنر و افرادي که اين نام را بر نظريات خود مي گذارند تفاوت مي کند و بخصوص برحسب اينکه از «مدرنيسم» چه اراده بکنيم متغير است. دست کم دو معنيِ کم و بيش متفاوت از مدرنيسم اراده مي‌شود: يکي گريز از طرز تفکر قرون وسطايي و ترک اوهام و خرافات و قبول حاکميت عقل و فرود آمدن از آسمان و انديشيدن به انسان و زندگي زميني وي است که همه ريشه در رنسانس و «اومانيسم» يا انسان گرائي آن دارد. اين «خرد خدايي» در قرن هجدهم با پيشوايي «اصحاب دايرة المعارف» چون ديدرو و ولتر برتخت نشست؛ با «انقلاب صنعتي» تقويت شد و با پيشرفت دانش در قرن نوزدهم و نيمه اول قرن بيستم استوارتر گرديد. اين معني است که بخصوص در خاورميانه از جمله ايران، از مدرنيسم اراده مي شود و با پيروي از اصول تمدن غربي و حقيقت را در علم جستن و جامعه را قانونمند خواستن و مردم سالاري را بهترين نوع حکومت شمردن ملازمه دارد.
به اين تعبير «پست مدرنيسم» پشت سرگذاشتن اين اصول و مخالفت با فرضيه‌هاي فراگير و الزام آور علمي است و راه دادن به تعبيرات شخصي و بي اعتبار شمردن زمان و مکان به عنوان چهارچوب انديشه آدمي و انکار نظريه هائي که جهان را صاحب حقيقتي خارج از خودِ ما و قابل شناخت مي شمارد، و اصولاً انکار اين که حقيقت قابل شناخت است و يا اصلاً حقيقتي هست.
اما گاه معني «مدرنيسم» از آنچه گفته شد پيش تر مي رود و پا از دائره خردِ نظم انديشي که ميراث «دوره روشنگري» است فراتر مي گذارد و به ساختارهاي با قاعده پشت مي کند. در هنر نقاشي از رعايت قواعد مناظر و مرايا5 و نظريه‌هاي علمي رنگ و نور که از جمله امپرسيونيست ها به آن معتقد بودند مي گذرد و نقش هاي خودجوش و ارتجالي و «آفرينش در حين عمل» را ارج مي نهد؛ در آثار رواني از بکار بردن راويِ آگاهي، يعني شخصي که عالم به همه حوادث داستان و ذهنيات و عواطف افراد داستان است مي پرهيزيد و روايت هاي چند بعدي و ديدهاي متغاير و پريدن از موضوعي به موضوعي ديگر را بي رابطه آشکار و تخليط زمان ها و مکان ها را روا مي دارد. آنچه در فارسي «جريان سيال ذهن» خوانده شده و خواطر به ظاهر گسيخته را مجاز مي انگارد (چنانکه هدايت در «فردا» و چوبک در بعضي فصول «سنگ صبور» به کار برده اند). در نتسجه آثاري مثل رمان هاي کافکا و برخي رمان هاي ويرجينيا وولف و «درجستجوي زمان از دست رفته» پروست و «يوليسس» جويس و «سرزمين بي حاصل» اليوت از مظاهر مدرنيسم در ادبيات به شمار مي آيند.
با اين تغيير «پست مدرنيسم» موکد کردن و پيش راندن شيوه هاي «مدرنيسم» است. ترجيح ديدِ شخصي وانفسي بر ديد عيني و آفاقي، نفي قيود يا اصولي که آزادي نويسنده يا هنرمند را محدود کند، بکار بردن نظرگاه هاي مختلف در اثر يا موضوعي واحد، نفي مقصد و هدف و ضابطه در آفرينش هاي هنري و نظريات فلسفي، در کنار هم گذاشتن اجزا نامتجانس (از نوع کُلاژ)، راه دادن به شگفتي‌هاي ضمير نياگاه (اصطلاحي که سيمين بهبهاني وضع کرده است) و محو ساختن نمايز ميان گذشته و حال و گوينده و گفتار و دست انداختن روش هاي ادبي و هنري، از مظاهر «پست مدرنيسم» است.
زمزمه هاي «پست مدرنيسم» از حدود سال هاي 1960 شروع شد و در سال‌هاي 1980 رونقي يافت و حال به نظر مي رسد که اقلاً در نقدهاي ادبي و بعضي علوم اجتماعي مثل مردم شناسي رو به افول گذاشته است و مانند بعضي نحله هاي فکري و هنري مثل «دادائيسم» و «سورئاليسم» و «پديده شناسي» و «عقده اوديپ» و فرضيه ها و اصطلاحاتي مانند «عقده حقارت» و «بيگانگي» و «ديگري» ، که هريک مدتي مد روز بود يا هست جا به اصطلاحات نوآئين ديگري خواهد سپرد.
من شباهتي اصيل، ولي پوشيده، ميان پست مدرنيسم و رسمي که در سال هاي اخير در ميان عده اي از جوانان در لباس پوشيدن و تزئين مرسوم شده است مي‌بينم: مرداني که کلاه لبه دار را واژگونه به سر مي گذارند و گوشواره در گوش و حلقه در بيني مي اندازند و زير پيراهن هاي چند رنگشان بايد حتماً از زير کت هاي گل و گشاد آن ها بيرون بيافتد و شلوارهاي گشادترشان قاعده به زمين بسايد و موي آن ها يا بر شانه بريزد يا در پشت سر به صورت دم اسب گره بخورد، و نيز زناني که موهاي خود را مانند پرچم هاي رنگارنگ بر فرق سر خود علم مي کنند و حلقه بر لب و زبان و پره بيني مي بندند و ناخن هاي دست و پا را به رنگ هاي بنفش و سبز و سياه در مي آورند. در همه اين رسم‌ها نوعي طردِ شيوه لباس پوشيدن سنتي که هنوز ميان مديران ادارات و صاحبمنصبان مشاغل مرسوم است و «دهن کجي» به راه و رسم آن ها و طلب تشخص از راه خلاف آمد عادت مشهود است.
در هنر و ادبيات نيز همين نوآوري ها با گوشه چشمي به سنت هاي پيشين به چشم مي خورد. حناي آثار امثال گوگن و ون گوگ و بت شکني آن ها ديگر رنگي ندارد. حتي نقيضه‌پردازي ها و دست انداختن ها و به ريش سنت خنديدن‌هاي پيکاسو و نقش هاي مشمئز کننده امثال دوبوفه و پيکره هاي معوج ليپشيتز نيز براي استقلال نمايي برخي معاصران ما کافي نيست. ترک هر قيد و بندي را توأم با جرقه هاي معدودي از اختراع و آفرينش مي توان در آثار عده اي از نقاشان و پيکره سازان و مخلوط کاراني که هر سال نمونه اي از آثار آن ها را در موزه ويتني نيويورک به نمايش مي‌گذارند وهمچنين درتحسين فوق العاده اي که از کارهاي متاخر جويس مي شود (که کم کسي مي خواند و کمتنر کسي مي‌فهمد) مشاهده کرد.
البته در اين نوآوري ها و بت شکني ها گاه نبوغ ذاتي برخي افراد در صورت‌هاي تازه و فريبا چهره مي نمايد و ديد بشري را وسعت مي بخشد و برخي ادعاهاي درست را به کرسي مي نشاند، چنان که در جنبش «فمينيسم» و جنبش احقاق حقوق همجنس گرايان که با پست مدرنيسم بي رابطه نيستند و بعضي نقاشي هاي نيمه سورئاليستي و عده اي گستاخي هاي بت شکن هنرمندان مستعد مي توان ديد.
همانطور که رواج کت و شلوار و کراوات مرتب در ميان اصحاب ادارات و مشاغل ايجاد حرکت متخالفي در ميان جوانان تشخص طلبي که وسيله ديگري براي کسب تمايز نمي شناسند مي کند و آنان را در صدد شکستن سنت لباس پوشي ميرزا قلمدان هاي غربي مي اندازد، رواج پايدار داستان هاي خوش ساخت و هدفمندي مانند رمان هاي چين اوستن و ديکنز و هوگو و داستايوسکي و توماس مان و همچنين آثار پيکره سازان يونان و روم و نقاشي هاي قرن هاي پانزدهم تا اواخر قرن نوزدهم عده اي از ذهن هايي را که اصرار در نوآوري و بروز شخصيت از راه خلاف عادت دارند به راه هاي تازه مي کشاند و برخي را نيز فقط به دهن کجي و خلاف گويي وا مي دارد. اين ها همه واکنشي نسبت به آثار پيشين و سنت هاي ديرين است که با وجود ظاهر جداگونه شان گوشه چشمي به آثار گذشتگان دارند. مانند جواني که به علت نهي پدر و مادر در کشيدن سيگار و نوشيدن مشروب اسراف مي کند، همه در بند شکستن قيد و بند سنت اند.
اخيراً مقاله اي به قلم يکي از منتقدان تندِ «پست مدرنيسم»، در مجله شرقشناسي امريکا درج شده بود که حاوي بسياري نکات جالب بود. وي در تحليل نهايي، ريشه پست مدرنيسم را در چپ گرايي مي جويد و آبشخور بيشتر هواداران پست مدرنيسم را در راديکاليسم مارکس و لنين جستجو مي کند. وي گمان دارد که همانطور که کمونيسم در وجوه اصلي اش واکنشي نسبت به اصول و ارزش هاي بورژوازي است، پستي مدرنيسم هم واکنشي است در برابر آثاري که عمدتاً جامعه بورژوا بوجود آورده است.
گرايش طبقه جوان به نهضت هاي چپ گرا غير طبيعي نيست. جوانان وقتي کمي از سن بلوغ مي گذرند و ميل قدرت درآن ها بيدار مي شود خود را با جهاني روبرو مي بينند که در آن قيدهاي اجتماعي آزادي فردي را محدود مي‌کند. مشاغل عمده همه در دست ميانسالان و سالمندان است. تغيير اوضاع و قوانين کم و بيش محال جلوه مي کند، ساختار اجتماع چون ديواري غول پيکر در برابر آنان ايستاده است و کوشش هاي آن ها را براي تغيير و اصلاح بي اثر مي سازد. اما از طرفي نيروي زندگي و شور تحرک در جوانان قوي است. آرزوي ترکاندن و شکستن اين ديوار و برداشنن آن از سر راه، آن ها را به انديشه هاي انقلابي مي‌کشاند. چه انقلاب در گمان آنان وسيله ايست که يک شبه ساختمان عظيم قوانين دست و پا گير اجتماعي را خرد مي کند و عدل و مساوات را برقرار مي‌سازد و به آنان قدرت عمل و امکان جلوه گري مي بخشد. اين که انقلاب عملاً کمتر چيزي را تغيير مي دهد و سرانجام سرشت مردم و سنت تاريخي آن ها و امکانات اقتصادي است که حاکم بر اوضاع مي ماند در خاطرِ برانگيخته و پويه پسند جوانان خالي از حقيقت مي نمايد. در اين ميان اگر نظريه اي يا استدلالي فريبنده در هم شکستن قوانين مزاحم و بازدارنده را وعده بدهد و سيماي آينده را به صورت آرزو بيآرايد و براي آنان نويد قدرت و رهبري در برداشته باشد ناچار در طبع خروشنده و جوياي نام آنان مؤثر مي شود و تمايل طبيعي آنان را به پرخاش و اعتراض نيرو مي بخشد و موجّه مي سازد.
انقلاب در جوامعي امکان بروز دارد که مردم آن بغض و کينه اي آماده در سينه دارند. «پست مدرنيسم» نيز در بعضي وجوه خود انقلاب کوچکي نسبت به سنت ها و روش هاي مستقر و آثار رايج پيشين است، اما، مثل هرج و مرج، نمي‌تواند پايدار بماند و اگر چند روزي ميدان تاز است سرانجام بايد با عقلِ نظم انديش کنار بيايد و مهار خود را بپذيرد، تا روزي که اين مهار چنان سخت بگيرد و گلوي انقلابيان ديرين را چنان بفشارد که بلند پردازي و شوق نوآوري ديگر بار طغيان کند و مفرّي براي آزادي بجويد.
-------------------