tile

کتاب تازه درباره ايران و خاور ميانه



ولي رضا نصر
کتاب هاي تازه در باره ايران و خاورميانه

 

Paul W. T. Kingston
Britain and the Politics of Modenization
in the Middle East: 1945-1958
New York, Cambridge University Press, 1996.

دراين کتاب به فعاليت هاي«دفترتوسعه» «اداره خاورميانه انگليس» درسال هاي 1945-58 مورد بررسي قرار گرفته است. به گفته نويسنده کتاب پس از اتمام جنگ جهاني دوم دولت انگليس به فکر کمک به توسعه اقتصادي در خاورميانه افتاد. ترس از نفوذ کمونيزم در منطقه، حفظ منافع اقتصادي و سياسي امپراطوري انگليس، و به خصوص کمک به حکومت هاي بني هاشم عراق و اردن که در کنترل لندن قرار داشتند دولت انگليس را به اين نتيجه رساند که رشد اقتصادي براي ثبات سياسي منطقه ضروري است. به دنبال اين نتيجه گيري «اداره خاور ميانه انگليس» در زمينه کمکهاي مالي و برنامه ريزي براي دولتهاي خاور ميانه اقداماتي را آغاز کرد. برنامه عمراني دولت انگليس قبل از اجراي اصل چهار امريکا و ورود بانک جهاني به صحنه شروع شد و از اين رو از نظر تاريخ نگاري توسعه و هم چنين درک زيربناي اقتصادي منطقه در خور توجه است.
 در اين کتاب، فصلي به مطالعه سياست دفتر خاورميانه در قبال توسعه اقتصادي در ايران اختصاص داده شده است. با بررسي منابع اوليه و اسناد دفتر خاورميانه، نويسنده کتاب تاريخ نسبتاً جامعي از نقش انگليس در توسعه در ايران در دهه پس از جنگ جهاني دوم به دست مي دهد. اين فصل داراي اطلاعات ارزندهاي درباره چگونگي پديداري و عرضه برنامه هفت ساله عمراني (اولين برنامه از اين نوع پس از جنگ جهاني) است. نويسنده مناظرات ميان مشاوران انگليسي و امريکائي، سازمان برنامه و دولت هاي قوام، مصدق و رزم آراء را مورد بررسي قرار مي دهد. بدون ترديد اين کتاب براي علاقمندان به تاريخ اقتصاد نوين ايران جالب توجه است.

* * *

Mary Ann Heiss
Empire and Nationhood: The United States, Great Britain,
and Iranian Oil, 1950-1954
New York, Columbia University Press, 1997

درچند سال اخير تحقيقات جديدي در باره ملي شدن نفت و نتايج سياسي آنانجام شده است. از آن جمله مي توان از کتاب مصطفي علم، نفت و اصول (Oil and Principle) نام برد. کتاب حاضر مسئله ملی شدن نفت را از موضع ديگري بررسي مي کند. نويسنده به بازنويسي وقايع مربوط به ملي شدن و يا وقايع 28 مرداد 1332 نمي پردازد. هدفش بررسي وقايع 1331-33 از نقطه نظر برخورد استعمار با ملي گرائي است و به خصوص چگونگي نقش دولت امريکا در اين برخورد. به اعتقاد نويسنده، امريکا با آن که خود سابقه استعماري بسان کشورهاي اروپائي نداشت در وقايع ايران بالمآل، و به ناچار، جانب يک کشور استعماري را گرفت. نويسنده پيامد اين تصميم امريکا را در مسير سياست هاي بعدي اين کشور مهم مي شمرد. به اعتقاد او تنش هاي ميان ايران و انگليس و همسويي موضع انگليس با سياست امريکا در جنگ سرد باعث گرديد تا امريکا به تدريج هم بر عليه دولت مصدق موضعگيري کند و هم جاي دولت انگليس را در مناقشه با ايران بگيرد. درترسيم آنچه اتفاق افتاد نويسنده تاريخي خواندني مبتني برمنابع جديد درباره تصميم گيري امريکا، سقوط دولت مصدق، و بازسازي نظام سياسي داخلي ايران و نظام نفتي کشور به دست مي دهد.

* * *

Assef Bayat
Street Politics: Poor People's Movements in Iran
New York, Columbia University Press, 1997

"سياست خياباني" کتاب بسيار جالبي درباره ساختار سياست در ايران، جامعه شناسي مناطق شهري، و سياست هاي اجتماعي و اقتصادي جمهوري اسلامي است. نويسنده که خود از جمله مهاجرين به تهران و شاهد زندگي آلونک نشينان آن بوده براين نظر است که زندگي اجتماعي- اقتصادي و بينش سياسي جمعيت خرده پاي تهران و ديگر شهرهاي ايران به اندازه کافي مورد بررسي قرار نگرفته است. با تکيه به تجربه هاي شخصي خود و با استفاده از تحقيقات مشابه در باره ديگرکشورهاي جهان سوم، آصف بيات چهره جامعي از زندگي اقتصادي و سياسي جوامع آلونک نشين جنوب تهران به دست مي دهد.
جالب ترين بخش مطالعه وي نگاه جديدي است به رفتار ساکنان اين نواحي به ويژه درمواقع ناآرامي و تظاهرات که بر روابط آنان با نهادهاي حکومتي تأثيري قابل ملاحظه مي گذارد. به اعتقاد نويسنده،تشکلات اجتماعي آلونک نشينان، چگونگي شرکت خرده پايان مهاجر در اقتصاد کشور (به خصوص از راه دست فروشي و فعاليت هاي به ظاهر جنبي) و چگونگي استفاده از منابعي مانند زمين، آب و برق خود معرّف نوعي جبهه گيري سياسي است. بيات مهاجران و آلونک نشينان را يک طبقه خاص سياسي، مجزا از فقراء ساکن دهات و شهرهاي ديگر و يا جوامع خرده پاي قديمي، مي داند و آنان را عامل مهمي در روند تحرک و جنب و جوش و گسترش عرصه فعّاليت سياسي مردم در کشور مي شمارد. افزون براين، نويسنده کتاب معتقد است که افراد اين طبقه بدون شک صرفاً عامل احزاب و نهضت هاي بزرگ تر نيستند، بلکه اهداف و خواستهاي شخصي خود را به صور گوناگون در قالب ساختارهاي سياسي، اجتماعي و اقتصادي ايران دنبال مي کنند.
داده هاي کتاب بيشتر مبتني برمنابع اوليه است و بدون شک نويسنده در گردآوري آنها همّت بسيار به کار برده و اثري سودمند و شايد کم نظير در باره نقش و رفتار سياسي اين طبقه از جامعه ايران به خواننده عرضه کرده است.