tile

ادب در ایران باستان



اسناد فرهنگي ايران در هزاران سال تاريخ اين سرزمين بارها غارت شده، به آتش سوخته و ازميان رفته است. آشنايي امروز ما با ادب آن دوران از طريق ترجمه عربي و فارسي بخشي از آثار بازمانده است.

ايرانيان تا نيمه قرن پنجم هجري/يازدهم ميلادي هنوز به زبان و خطّ پهلوي آشنايي داشتند و علاوه برنوشتن کتاب هاي تازه به ترجمه هايي از زبان پهلوي مي پرداختند. کتاب هاي تازه بيشتر به وسيله موبدان و بزرگان زَرتُشتي درباره اصول و معتقدات دين مزديسنا نوشته مي شد. به طور کلي زمينه همه آثار پهلوي در قرن هاي بعد از اسلام مربوط به دوران ساساني است. مهم ترين آثار اين دوره کتابي در نه جلد به نام دينکَرت است که درآن بيست و يک نَسک اوستا و روايات تاريخي و ديني و ملّي ايرانيان گرد آمده. نويسنده اين کتاب، آذرفرنبغ، همان کسي است که، در مجلس مناظره ی دربار مأمون عبّاسي با شخصي مانَوي به نام اباليش، برتري دين زَرتُشت را بردين ماني اثبات کرد. شرح اين گفتگوها درکتاب المِلَل والنِحل آمده است. نيز رساله اي موسوم به گُجَستک اباليش به زبان پهلوي در دست است.

از ديگر کتاب ها به زبان پهلوي بُن دَهِشن درباره ی چگونگي آفرينش و وقايع تاريخي و اوضاع جغرافيائي اساطيري است و ديگر کتاب ارداويراف نامه که به شرح معراج ارداويراف يکي از مقدّسان زَرتُشتي پرداخته است. ارداويراف نامه کتابي کوچک است که در آن توصيف بهشت و دوزخ و طبقات آن و انواع پاداش و پاداَفراه (کيفر) آمده است. اين کتاب از قرن سوّم هجري/ نهم ميلادي با کتاب کمدی الهی دانته که قرن ها پس از آن نوشته شده، از جهت ساخت کلي شباهت بسيار دارد و گمان مي رود که زمينه ی اصلي به وجود آمدن آن شاهکار ادب جهان باشد. شهرستان های ايران نام کتاب ديگري به زبان پهلوي است که گويا در دوران ساسانيان وجود داشته امّا آخرين بخش آن به شرح ساخته شدن شهر بغداد از مصالح کاخ مدائن اشاره دارد که در زمان ابوجعفر منصور دوانيقي، دوّمين خليفه عبّاسي، صورت گرفته است. اين کتاب جغرافيايي اطّلاعات مهمّي درباره تاريخ، بنا و وضع و موقع جغرافيايي هريک از شهرستان هاي ايران از روزگار باستان تا سقوط ساسانيان به دست مي دهد.

از آثارمهّمي که درسه قرن اوّل اسلامي به عربي برگردانده شده، مي توان خدای نامه، کَليله و دِمنه، داستان اسکندر، و کتاب هاي ديگري از اين دست را برشمرد که همه ی اطّلاعات تاريخي، مذهبي و اساطيري ايران در شاهنامه و کتاب هاي تاريخ و سياست دوران اسلامي از آنها گرفته شده است.

کتاب هايي درباره منطق، حکمت و رياضيات، کشاورزي، کيميا، پزشکي، شطرنج، چوگان، تيراندازي و نجوم در اين مجموعه عظيم وجود دارد و نشان آن است که ايرانيان در همه زمينه هاي علم و ادب و انديشه و سياست داراي تأليفاتي مهم بوده اند. معروف ترين مترجم از زبان پهلوي به عربي ابن مُقَفَّع است که در قرن دوّم هجري/ هشتم ميلادي مي زيسته و بيشتر ترجمه هاي او در باره آداب سياست و مملکت داري است.

براين همه بايد آثار علمي مهمّي را افزود که بخشي از آن ها اوايل خلافت عبّاسي به عربي ترجمه گرديد و بخشي ديگر تا قرن چهارم و پنجم هجري/ يازدهم ميلادي، هنوز به زبان اصلي وجود داشت و دانشمنداني چون محمّدبن زکريا رازي و ابوريحان بيروني از آن ها در آثار خود بهره ی بسيار بردند.

یکی دیگراز آثار ايراني ارزنده پيش از اسلام، داستان عاشقانه ويس ورامين است. اين کتاب درنيمه قرن پنجم هجري به وسيله فخرالدين اسعد گُرگاني ازمتن پهلوي مستقيم به شعر پارسي برگردانده شده. شباهت بسيار اين داستان کهن -که شواهد زیادی نشان می دهد اصل آن از دوره اشکاني است- با افسانه ی تريستان و ايزوت در ادب اروپايي، بحث هاي بسيار برانگيخته است. مسلّم است که اين منظومه بسيار قديمي تر از داستان تريستان و ايزوت بوده است. منظومه ی ويس ورامين به صورتي که امروز در دسترس ماست، تکنيک داستاني بسيار قوي دارد و از نشانه هاي وجود ادب ارزنده در ايران پيش از اسلام است.