tile

تاريخ، خاطره، افسانه




نگاهي به تاريخ، خاطره، افسانه را با اين گفته مشهور ارسطو آغاز مي کنيم که «تمايز مورخ از شاعر در اين نيست که مورخ به نثر مي نگارد و شاعر به نظم. تاريخ هردوت رامي توان به گونه اي به نظم آوردکه هم چنان از مصاديق تاريخنگاري باشد. آنچه تاريخنگار را از شاعرمتمايز مي کند آنست که تاريخنگار در باره اموري مي نگارد که در واقع روي داده اند، حال آن که شاعر درباره رويدادهايي ميسرايد که ممکن است روي دهند.» تعريف ارسطو از تاريخنگاري به مثابه تصوير"امور تحقق يافته" بيشتر معطوف به توصيف زندگي واقعي مردمان و سرگذشت تاريخ سازان است. چنانکه کارلايل، مورخ برجسته قرن نوزدهم، هنوز براين باور بود که تاريخنگاري و سرگذشت مردان بزرگ چنان با يکديگر پيوند خورده اند که « تاريخ جوهر سرگذشت هاي بيشمار است.» تاريخنگاري هنگامي از سرگذشت مردان بزرگ جدا شدکه برخي ازمورخان قرن 18 به مطالعه و تحليل رويدادهايي پرداختند که در شکل دادن به زندگي انسان مؤثر بودند. با اين همه، تاريخنگاري و خاطره نگاري باهم پيوندهاي گوناگون دارند و به اعتباري هر تحليل تاريخي خاطره و زبان حال تاريخنگار از خاطرات گذشتگان است.

از سوي ديگر مرزميان تاريخنگاري و شاعري و افسانه پردازي نيز به همان سادگي و قاطعيت که ارسطو معين کرده نيست. چرا که تاريخنگاري نيز با آن که اساساًباشرح وقايع سروکاردارداما يکسره فارغ از افسانه پردازي و داستانسرايي نيست.

تصويرهائي که هردوت از امپراطوري هخامنشي و فردوسي از سلسله هاي اساطيري و تاريخي ايران باستان به دست مي دهند براي روشن کردن موضوع بحث ما سودمنداند. تاريخ هردوت به نمونه اعلاي تاريخنگاري که «بيان رويدادهاي واقعي» باشد نزديک است، اما نه فارغ از تجربه هاي شخصي هردوت و تصورات ذهني او و معلومات او است و نه بري از "خاطره تاريخي يوناني" از خودي و بيگانه (يعني بربرها) درعصر او. اما با اين همه، تصويري که هردوت از سلسله هخامنشي و روابط آن با يونان به دست مي دهد بخشي از واقعيت تاريخي را نشان مي دهد و حداقل گواهي بر وجود تاريخي دولت ماد و امپراطوري هخامنشي است؛ همان واقعيت تاريخي اي که در عصر ساساني از خاطره تاريخي ايرانيان محو مي شود و تا قرن نوزدهم هم چنان نا پيدا مي ماند.2

حال آن که در شاهنامه فردوسي اثري ازسلسله هاي ماد و هخامنشي، که وجود واقعي تاريخي داشته اند، ديده نمي شود و به جاي آن به تفصيل از سلسله هاي اساطيري پيشدادي و کياني سخن مي رود و مختصري هم به ملوک طوايف و اشکانيان پرداخته مي شود و آن گاه از اسطوره به تاريخ راه مي برد و تاريخ ساسانيان را براساس منابع موجود و تصورات شايع در زمان خود به نظم مي کشد. شاهنامه فردوسي در واقع مجموعه اي است از پندارهاي اساطيري، رويدادهاي تاريخي، تعاليم اخلاقي و حکمت عملي و افسانه ها و تصاوير شاعرانه اي که در همه اين موارد زندگينامه فردوسي به قلم خود او هم هست. به بيان ديگر، تصوير فردوسي از شاهان ساساني همچون تصوير هردوت از شاهان هخامنشي کم و بيش به نمونه اعلاي تاريخنگاري نزديک مي شود، گرچه هريک از اين دو تصوير از ديدگاه هاي شخصي و اجتماعي وقومي واززمان ومکان معين نشأت گرفته است.3

بدين گونه، خاطره نگاري نيز، که از منابع عمده تاريخنگاري است، حتي اگر حاوي اعترافات صاف و صادق صاحب خاطره هم باشد، تنهاگوشه اي از حقيقت يا واقعيت زندگي او را برما مي گشايد. آن چه خاطره نگار براي ما نقل مي کند برداشت او از برخي تجربه هاي زندگي خويش است که ساخته و پرداخته ذهن او و متأثر از موقعيت اجتماعي و تاريخي او و حالات و روحيات وي در زماني است که سرگذشت خود را براي ما روايت کرده است. از همين رو، نابوکُف هشدار مي دهد سرگذشتي که براي ما نقل مي شود سه وجه دارد: آن چه راوي سرگذشت آن را مي پردازد؛ آنچه شنونده روايت به آن شاخ و برگ مي دهد و به صورت تازه در مي آورد؛ و آن چه صاحب درگذشته روايت از هردوي آنان پنهان مي کند.4

افسانه هم به نوبه خود با خاطره از دو سو پيوند دارد. يکي اين که هر افسانه اي به تفاريق متأثر از خاطرات افسانه پرداز است و ديگر اين که حديث نفس، به قول بالزاک مؤثرترين نوع داستان نويسي است.
اما تاريخنگاري و خاطره نگاري نيز به دوگونه با هم پيوند پيدا کرده اند. يکي خاطره جمعي است که به صورت "حافظه تاريخي" ظاهر مي شود و برجسته ترين تجلّي آن «حافظه ديني و حافظه قومي» در هزارهاي تاريخي و "حافظه ملي" درعصر جديد است. دوم، خاطره فردي است که پس از نگاشتن به صورت منبع و مأخذ با ارزش تاريخنگاري در مي آيد. موضوع بررسي هاي اين شماره ويژه خاطره فردي است و نه خاطره جمعي. بنابراين آن چه در زبان فارسي به نام "خاطرات تاريخي" شهرت يافته در واقع از باب خاطرات فردي است که به سبب ارزش آنها در تاريخنگاري بدين نام خوانده شده و از "حافظه تاريخي"، که موضوع بررسي ما نيست، متمايز است.5

از سوي ديگر به وجوه تشابه و تمايز ميان حافظه فردي (memory) ،که مورد بحث ما نيست، و خاطره فردي (memoir)، که مورد نظر ماست، بايد توجه داشت. حافظه فردي موضوع بررسي در روانشناسي و روانکاوي است و حافظه جمعي موضوع بررسي در انسان شناسي و تاريخ، که هر دو بيرون از اين بحث است. چنان که خواهيم ديد مهم ترين نوع خاطرات فردي در مغرب زمين حديث نفس درمعناي اعترافات است که هم مورد علاقه ناقدان ادبي است و هم مورد عنايت خاص روانکاوان. امّاخاطرات ايراني غالباً ازنوع وقايع نگاري (chronicle) وياخاطره نگاري (memoir) درمفهوم کلّي آن است که ازمهمترين منابع تاريخنگاري در ايران به شمار مي آيند.

چنان که خواهيم ديد، پيش از آن که واژه "اتوبيوگرافي" در اوائل قرن نوزدهم در اروپا رايج شود، واژه (memoir) براي انواع خاطره نگاري به کار مي رفت و دلالت بر دو معني داشت. يکي خاطره فردي به عنوان وسيله اي براي درک و فهم روانشناسي تاريخي، که به ندرت به کار مي رفت، و ديگر در معناي نگارش خاطرات پراکنده که دلالتي بر بيان حالات و روحيات فردي نداشت. بنابراين خاطره دراين معني ممکن است هم براي يادداشت هاي روزانه، وقايع اتفاقيه، سفرنامه و يا گزارش هاي اداري و يا شرح مذاکرات انجمن هاي علمي به کار رود و هم براي حديث نفس در معناي اعترافات و بيان حالات و روحيات فردي.

بدين ترتيب خاطره نگاري، درمعناي گسترده آن، پايبند هيچ يک از صور بيان ادبي نيست. چنان که خاطره نگاران از هر وسيله و شيوه اي که در دسترشان باشد براي بيان سرگذشتشان ياحالات دروني شان يا مشاهداتشان سود مي جويند. از همين رو به دشواري مي توان شکلي از صور ادبي و نوشتاري را در بايگاني تاريخ يافت که خاطره نگاري در قالب آن نيامده باشد: از کتبيه هاي بجا مانده درمقبره ها وعبادتگاه هاي مصري و معابد بابلي و آشوري گرفته تا سنگنوشته هاي پادشاهان هخامنشي و ساساني؛ از اسناد به جا مانده محرّرين محاکم شرع و عرف گرفته تا آثاروقايع نگاران درگاه شاهان و روزنامه خاطرات اهل ديوان؛ از خطابه ها و رجزخواني هاي خداوندان زر و زور گرفته تا توصيف هجائي و اشعار تغزّلي و غنائي شاعران، از توصيف ادبي رويدادهاي واقعي و خيالي گرفته تا داستان هاي بلند و افسانه هاي حماسي و نمايشنامه ها؛ از اعترافات روحانيون و متشرعين و رحال سياسي و اهل ادب گرفته تا حضور قلب ملکوتي عرفاء و اهل معاد و حديث نفس امّاره و لَوّامه اهل معاش.6

با اين همه مشخص ترين و رايج ترين انواع خاطرات فردي در ادبيات ملّت ها ازاين قراراند: وقايع نگاري(chronicle) ، روزنامه خاطرات (diary)، خاطرات (memoirs)، سفرنامه (travelogue)، و، به ندرت، حديث نفس (autobiography). وجه مشترک همه اين انواع دراين است که راوي خاطره رويدادهايي را نقل مي کند که به گمان او واقعاً اتفاق افتاده اند و چيزهايي را مي نگارد که خود از نزديک شاهد وقوع آنها بوده است. دراين ميان وقايع نگاري در مرز تاريخنگاري جا دارد و از انواع مشخص آن به شمار مي آيد، حال آن که حديث نفس در مرز افسانه پردازي مکان دارد و غالباً از انواع ادبي دانسته مي شود.

بدين گونه صور گوناگون خاطره نگاري درمحوري قرار دارد که يک سر آن تاريخ و سر ديگر آن انواع ادبي است. نگاهي به تاريخ خاطره نگاري در غرب نشان مي دهد که حديث نفس، به معناي اعتراف و گشودن راز درون، پايه و مايه خاطره نگاري غربي و مورد علاقه روانشناسان و نقد نويسان ادبي است، حال آن که خاطرات ايراني غالباً از نوع وقايع نگاري و خاطرات سياسي و بيشتر مورد علاقه تاريخ نگاران است.

وقايع نگاري. وقايع نگاري، يا ثبت سالانه رويدادهاي تاريخي به ترتيب وقوع آنها، نوع مشخص و متداول تاريخنگاري و زندگينامه نگاري در سده هاي ميانه ايران و کشورهاي اسلامي و تمدن هاي آسيايي و نيز در کشورهاي اروپايي بوده است. در وقايع نگاري، رويدادهاي پُر اهميت به شيوه اي ثبت مي شود که درآن نويسنده تقريباً به طور کامل در پشت صحنه قرارمي گيرد و مي کوشد تا گزارش خود را در حد امکان به گونه اي غير شخصي بنگارد. از همين رو، حضور وقايع نگار در رويدادها به ندرت محسوس است ودر نتيجه وقايع نگاري بيش از انواع پنجگانه مورد نظر ما به تاريخنگاري، که راوي آن "سوم شخص مفرد" است، نزديک مي شود.

همان گونه که درمقاله «سير تحوّل خاطره نويسي در ايران» در شماره آينده ايران نامه به تفصيل خواهيم ديد، وقايع نگاري سياسي قديمي ترين و رايج ترين نوع خاطره نگاري درتمدن هاي باستاني خاورميانه بوده و نخستين بايگاني بزرگ رويدادهاي سياسي در بين النهرين پديد آمده است. در ايران باستان نيز سنگنوشته هاي به جا مانده از دوران هخامنشي و ساساني را مي توان نوعي وقايع نگاري به شمار آورد، گرچه، با توجه به اين که غالب آنها با تأکيد بر "منِ" نويسنده" آغازمي شوند، به خاطرات و، به ويژه به حديث نفس، نيز شباهت دارند.

امّا وقايع نگاري به طور اخص نوع متداول تاريخنگاري سياسي در دوران اسلامي گرديده و آثار متعددي از آن به جا مانده است که از منابع و مآخذ اصلي شناخت ادوار مختلف تاريخ اين دوران به شمار مي آيند. اين نوع وقايع نگاري از قرن پنجم به قلم دبيران و عمال درباري متداول گرديده و تا اوايل قرن کنوني تداوم يافته است. نکته جالب اين است که وقايع نگاري در قرن پنجم تا دوبرابر بي نظير يعني اخبار خوارزم از ابوريحان بيروني و تاريخ مسعودي از ابوالفضل محمدبن حسن کاتب بيهقي آغاز مي شود، که درآنها نويسندگان برحسته هم حضور فعال دارند و هم رويدادها را با امانت و درستي مي نگارند. اين پيشگامي پرارزش متاسفانه در تاريخنگاري و وقايع نگاري متداول آن دوران دنبال نمي شود و وقايع نگاري به اخبار رسمي براقدامات و فعاليت هاي سلاطين و پادشان و ياران و وزيران تبديل مي شود و وقايع نگار نيز غالباً خود را در پس پشت وقايع پنهان مي کند و وجود خود را نمي نماياند. مجموعه اين آثار شامل چند کتاب پراهميت از دوره مغول و تيموري تا عصر قاجاريه است، همچون تاريخ جهانگشاي جويني و جامع التواريخ رشيدي، و تاريخ وصاف، و ظفرنامه شامي و تحمل التواريخ حافظ ابرو ونيز آثار معروف دوره مصطفوي همچون عالم آراي شاه اسماعيل و احسن التواريخ، حسن روملو و تاريخ علم آراي عباسي اثر اسکندر بيک ترکمان، از عصر نادري و زنديه به خصوص قاجاريه نيز مجموعه اي از وقايع نگاري در دست است. از جمله آثاري که زير نظر ميرزاحسن خان اعتمادالسلطنه تاليف شده است مانند تاريخ منتظم ناصري و مرآت البلدان ناصری و نيز جلد آخر ناسخ التواريخ تأليف محمدتقي خان لسان الملک سپهر. و فارسنامه ناصري از ميرزاحسن فسائي.

ايراد بزرگي که به غالب اين وقايع نگاري ها وارد است نه تنها گزينش اختياري و يکسويه مطالب و نيز نوع عرضه کردن آنها و داوري در آنهاست بلکه مطالب پراهميتي است که پرده پوشي شده و در ذکر وقايع و يا درحاشيه آنها پنهان مانده است. شايد براي نمونه بتوان از تاريخ بي دروغ اثر ظهيرالدوله يادکرد که مقايسه آن با وقايع نگاري رسمي آن دوران به خوبي ابعاد وسيع لاپوشاني حقايق تاريخي را به دست وقايع نگاران رسمي درباري نشان مي دهد. نمونه خوب ديگر مقايسه خاطرات اعتمادالسلطنه است ( که مخفيانه و براي آيندگان تهيه مي کرده) با آثار متعدد ديگري که زيرنظر وي به عنوان تاريخ رسمي عهد پادشاهي ناصرالدين شاه منتشر مي شده است.

روزنامه خاطرات. ثبت روزانه رويدادهايي است که غالباً به راوي خاطره مربوط مي شود. نگارش خاطرات روزانه بدون قصد انتشار آنها از کارهاي پُررونق ادبي در قرن هفدهم فرانسه و انگلستان بود. غالب اين آثار در قرن هاي 19 و 20 که بازار نشر خاطرات رونق گرفت منتشر شدند. البته آگاهي به امکان انتشار روزنامه خاطرات سبب اکراه به فاشگويي درخاطرات دو قرن اخير شد.

يکي از محاسن عمده روزنامه خاطرات آنست که رويدادهاي روزانه بلافاصله در آن ثبت مي شوند و از کمبود ها و کاستي ها و تحريف ها و دستبردهاي حافظه، به خصوص اگر ساليان دراز از رويدادها گذشته باشد، در امان مي مانند. اما ميزان صداقت و فاشگويي درخاطرات روزانه تا حدي بستگي به قصد يا امکان انتشار آن دارد. زيرا گذشته از شخصيت نويسنده، مسئله اصلي محتواي خاطره است که اگرمربوط به امور کاملاً خصوصي و شخصي و در قلمرو اعترافات باشد قصد انتشار درآن موثر مي افتد، حال آن که اگر خاطره مربوط به مسائل اجتماعي وسياسي باشد صاحب خاطره مي تواند با زيرکي و چابک دستي، سعدي وار، پيامش را به گونه اي برساند که حتي اگر در زمان حيات خودش هم به دست نامحرم افتد براي او دردسري پديد نياورد. مثال هاي متعددي از اين گونه شيوه ها را مي توان در خاطرات روزانه اعتماد السلطنه و امير اسدالله علم به دست داد.

نخستين روزنامه خاطرات ايراني در نيمه دوم قرن 19 به همت ميرزا حسن خان اعتماد السلطنه (روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه) تدوين گرديد و دومين ومفصل ترين روزنامه خاطرات را عين السلطنه برادر زاده ناصرالدين شاه نوشته است، که جلد اول آن منتشر شده و پنج جلد ديگر آن در حال انتشار است. سومين خاطرات روزانه که از لحاظ اهميت تاريخي با خاطرات اعتمادالسلطنه پهلو مي زند يادداشت هاي روزانه اميراسدالله علم از دهه واپسين پادشاهي دودمان پهلوي است. متأسفانه، اين نوع خاطره نگاري درايران رونق چنداني نداشته و شمار آنها از انگشتان دست فراتر نمي رود.

خاطره نگاري. روايت رويدادهايي است که يا نويسنده خاطره شاهد وقوع آنها بوده و يا از افراد آگاه آنها را شنيده و به خاطر سپرده باشد. تفاوت اساسي خاطره با حديث نفس آنست که خاطره بيشتر بر محور رويدادهاي اجتماعي و تاريخي ميگردد تا برگِرد زندگي خصوصي راوي. اما خاطرات به تفاريق حديثنفس را با رويدادهاي تاريخي درهم مي آميزند. برخي از آنها براي روايت يک يا چند واقعه اجتماعي و تاريخي فراهم مي آيند و برخي ديگر به روال شرح حال تنظيم و تدوين مي شوند و وقايع عمده زندگي نويسنده خاطره را از تولد و دوران کودکي و نوجواني و تحصيلات و ازدواج و شرح فعاليت هاي اجتماعي و سياسي و اقتصادي او در برمي گيرند اما معمولاً به لايه هاي دروني شخصيت راوي نمي رسند و ژرفاي حديث نفس او را آشکار نمي سازند. خاطره نگاري از روزنامه خاطرات نيز متمايز است زيرا غالباً رويدادهايي را روايت مي کند که سال ها از وقوع آنها گذشته و در نتيجه، هنگام نگارش، از صافي روحيات و خلقيات فردي و پايگاه اجتماعي راوي خاطره عبور کرده و به خطاي حافظه و دستبرد آگاه يا ناخود آگاه راوي خاطره آلوده گرديده است.

خاطره نگاري، به خصوص خاطره نگاري سياسي، نوع مسلط و متداول درتاريخ ايران و به خصوص در عصر رواج خاطره نگاري درايران معاصر است. شايد بيش از 95 درصد خاطرات ايراني از نوع خاطرات سياسي و اجتماعي و فرهنگي باشد و تنها پنج درصد مربوط به انواع ديگر خاطرات (خاطرات روزانه و حديث نفس).

اتو بيوگرافي يا حديث نفس. حديث نفس نوع مشخص و متمايز خاطرهنگاري است که در دو قرن اخير در فرهنگ غرب باليده و شکوفا شده. واژه "اتوبيوگرافي" نيز براي نخستين بار در سال 1797 و 1809 به ترتيب در محافل ادبي انگلستان و فرانسه به کار رفت و سپس در اروپا شايع شد. پيش از ابداع اين واژه حديث نفس يا زير عنوان کلي خاطره نگاري و يا زير عنوان "اعترافات" و "پوزشنامه" يا "توجيه نامه"apology مي آمد. "پوزشنامه" که در قرن 18 در اروپا رواج داشت بيشتر براي توجيه و دفاع از اعمال و رفتاري نگاشته مي شد که راوي در زندگي مرتکب شده بود.

امّا اعترافاتي که اساس و مبناي اتوبيوگرافي درغرب است، به معناي اعتراف به گناهان و انحرافات وضعف هاي بشري است. اين نوع حديث نفس که ابتدا در کتاب مشهور اعترافات سن اگوستن در آخر قرن چهارم عرضه شد، در عصر جديد در اروپا رواج گرفت. اين گونه اعترافات که بيشتر جنبه روحاني و معنوي داشت و نوعي وظيفه ديني پنداشته مي شد با آنچه در فرهنگ ايراني و اسلامي به نام حديثنفس خوانده مي شود قرابت داشت، اما همسان نبود. براي روشن شدن موضوع بايد توجه داشته باشيم که در روانشناسي قديم نفس آدمي را داراي سه نيروي متمايز مي دانستند و مي پنداشتند که فرد آدمي به اعتبار اين نيروها مصدر افعال گوناگون مي شود.

اول. قوه ناطقه که آن را نفس ملکي خوانند و آن مبداء فکر و تميز و شوق نظر در حقايق امور بود. دوم، قوت غضبي که آن را نفس سَبُعي گويند و آن مبداء غضب و دليري و اقدام بر اهوال و شوق تسلط و ترفع و مزيد جاه باشد. سوم، قوت شهواني که آن را نفس بهيمي نامند و آن مبداء شهوات و طلب غذا و شوق التذاد به ماکل و مشارب و مناکح بود. از اين سه نفس در قرآن مجيد به نفس مُطمئنه، نفس لَوّامه و نفس اَمّاره آمده است. و مثل اين سه نفس قدماء حکماء چون مثل سه حيوان مختلف نهاده اند که در مربط جمع کرده باشند، فرشته و سگي و خوکي تا هر کدام که غالب شود حکم او را بود.7

سؤال اين است که حديث کدام نفس در فرهنگ ايراني و اسلامي سابقه داشته است. اگر در فرهنگ غربي حديث نفس لوّامه و امّاره، يعني اعتراف به گناهاني که صاحب خاطره در سيطره قواي سبعي (يا غضبي) و بهيمي (يا شهوي) در دوران جواني مرتکب شده، اساس و مايه خاطره نويسي گرديده، در فرهنگ ايراني و اسلامي حديث نفس ملکوتي و يا سير و سلوک عرفاني و يا گذار از شريعت به طريقت و حقيقت مبناي حديث نفس قرار گرفته است.

درمغرب زمين نيز رونق حديث نفس سبعي و بهيمي و اعتراف به گناهان و بيان سرگذشت واقعي از عصر روشنگري در قرن هجدهم رونق پيدا کرد و در قرن نوزدهم به عنوان نوع مشخص ادبي شکل گرفت. عامل اصلي در رونق گرفتن فاش گويي در حديث نفس اشاعه اعتقاد به خود محوري و خود آفريني انسان يا اومانيزم (humanism) بود که بن مايه فرهنگ نوين به شمار مي آمد و انسان متجدد را از انسان متقدّم يا سنت گرا متمايز مي کرد. اين بينش تازه سبب اهميت يافتن تجربه شخصي و دروني افراد از يکسو و نگرش تاريخي به زندگي انسان از سوي ديگر شد. بنابراين، همزماني شکوفائي حديث نفس با نضج تاريخنگاري علمي امري تصادفي نبود. چرا که هم تاريخنگاري جديد و هم حديث نفس مبتني برآگاهي تاريخي تازه اي بودند که رويدادهاي تاريخي را با آگاهي از سيرحوادث و مشي وقايع تاريخي تبيين مي کند و معناي هر رويداد تاريخي را در توصيف رابطه عِلّي ميان سلسله به هم پيوسته حوادث مي جويد.

دراين دوران بود که جامعه متحوّل انگليس و فرانسه و آلمان به اعترافات مردان نام آور تعلق خاطر پيدا کرد و سبب شد تا مورخين و فلاسفه و شاعران بزرگ به تدوين و انتشار حديث نفس و اعترافات خويش بپردازند. از جمله، ادواردگيبن (Gibbon)، نماينده برجسته مکتب تاريخنگاري انگلستان، که در مقدمه حديث نفس خودعلاقه به مسائل روانشناسي واخلاقي را که از ويژگي هاي عصر روشنگري بود موجب رونق حديث نفس دانست و هردر(Herder)، شاعر و متفکر آلماني، که گردآوري حديث نفس دردوره هايگوناگون و درجوامع مختلف را خدمت بزرگ به تدوين تاريخ تحول جوامع انساني شمرد و يا گوته (Goethe) ، شاعر بزرگ آلماني،که اعترافات هر عصر را روشني بخش فراگرد بزرگ رهائي شخصيت انسان دانست.

با رشد علوم انساني در قرن نوزدهم حديث نفس موضوع بررسي هاي علمي در روانشناسي و تاريخ قرار گرفت. از ديدگاه تاريخنگاري تجربي و تحصّلي حديث نفس به عنوان فشرده حالات و خصوصيات وطبايع افراد و اجتماعات و اعصار و نژادها و اقوام مقامي به مراتب والاتر از اسناد و مدارک رسمي يافت.

درادبيات قرن نوزدهم نيز حديث نفس به عنوان يکي از انواع پر اهميت ادبيات ملل شناخته شد، همچون Vita Nuova اثر دانته ِ(Dante) وVita اثر چليني (Celini) در ادب ايتاليا و History of Rebeltion اثر لردکلرندن (Clarendon) در ادب انگلستان و اعترافات روسو در ادب فرانسه و Dichtung und Wahrheit، اثر گوته در ادب آلمان.

امّا حديث نفس به خودي خود بيشتر از آن که معرّف نوع يا اثر بزرگ ادبي باشد نشان توامان بودن نويسنده و موضوع اثر بود. همين وحدت ميان موضوع اثر و نويسنده آن، و اين که انسان پژوهنده خود موضوع پژوهش است، اساس علاقه مدرنيست هاي ادبي به حديث نفس بود. چه، آنها مي پنداشتند که نويسنده اتوبيوگرافي همه واقعيت هاي زندگيش را در دست دارد، در حالي که نويسنده سرگذشت ديگران بايد آن را از راه تحقيق و يا همدلي به دست آورد و تازه به کنه آنها و به تمامي آنها نيز هيچ گاه دسترسي پيدا نکند. از ديدگاه مکتب درون فهمي حديث نفس والاترين و آموزنده ترين اثري بود که در آن امکان درک و فهم زندگي انسان فراهم مي شود. چنان که «تاريخ حديث نفس تاريخ خود آگاهي انسان» دانسته مي شد. رونق حديث نفس درواقع نشان قيام "منيّت" فرد بود؛ فردي که با تأکيد بر وجود"من" خود را در برابرديگران قرار مي داد و از نهادها و مؤسسات اجتماعي در پيرامونش متمايز مي کرد و اسباب و محرکات ابتدائي اعمال و رفتار خود را نشأت گرفته از درون خويش مي پنداشت.

بدين گونه، تا اوايل قرن کنوني تجربه هاي زندگي محور ارزشگزاري حديث نفس در نقد و تحليل تاريخي و ادبي بود، بدون آن که به نقش راوي سرگذشت در شکل دادن و خلق افسانه زندگيش توجهي بشود. از اوايل قرن حاضر بود که ابتدا نقش افسانه ساز راوي در مرکز نقد و تحليل حديث نفس جا گرفت و آن گاه، در دو دهه اخير، نوبت به قيامِ متن رسيد.

همان گونه که از واژه ترکيبي اتوبيوگرافي يا "زندگي-خود-نگاري" برمي آيد اين واژه ترکيبي است از سه عامل "خود" يا من نگارنده، "زندگي" يا سرگذشت راوي، و "متنِ" سرگذشت که راوي آن را قلم زده و برصفحه کاغذ آورده است. در نظر اول معنا و مفهوم هريک از اين عوامل و روابط آنها با يکديگر روشن وبديهي است. اما تأمل در تاريخ تحول نقد و تحليل اتوبيوگرافي نشان مي دهد که نقش محوري هريک از عوامل سه گانه و روابط آنها با يکديگر در مراحل مختلف دگرگون شده است.

درمرحله اول، که تا اوايل قرن کنوني ادامه داشت فرض اصلي آن بود که اتوبيوگرافي سرگذشت زندگي واقعي راوي است که همچون «وقايع اتفاقيه در روزگار» و به گونه اي عيني تجربه هاي انفسي او را درجهان آفاقي منعکس مي کند. چنانکه گويي "منِ نگارنده" شرح زندگي خويش را فارغ از هرگونه تعلّق خاطر و تعصّب يا بحران هويت و خود فريبي همان طور که واقعاً رويداده، نقل کرده باشد. از اين رو اتوبيوگرافي بهترين نوع زندگينامه پنداشته مي شد که خود يکي از انواع ارزشمند تاريخنگاري به حساب مي آمد. پس آن چه در اتوبيوگرافي نقد کردني بود همان محتوي سرگذشت راوي بود و نه خود او و يا متن نوشته او.

درمرحله دوم، توجه نقد ادبي به "منِ نگارنده" معطوف شد بدين معني که اگر در مرحله پيشين "من نگارنده" لوحه اي پاک و بي آلايش و آئينه اي شفاف در نظر مي آمد که سرگذشت زندگي خود را (که از همه زير و بم هايش آگاه بود) معصومانه به نگارش آورده، و نوشته او انعکاس واقعي رويداد هائي تصور مي شد که بر او گذشته است، در اين مرحله "منِ نويسنده" در نقش عامل فعّالي ظاهر مي شود که «نيمي خودرا کشف مي کند و نيمي خود را مي سازد»، و در هردو مورد اين خود راوي است که داستان مي سرايد و خودآگاهي و آفرينندگي اوست که در محور نقد ادبي و تاريخي قرار مي گيرد. همين جابه جايي از "زندگي" نويسنده به "منِ" نويسنده است که مقام و منزلت ادبي به اتوبيوگرافي مي بخشد و آنرا از قلمرو تاريخنگاري به قلمرو ادبيات سوق مي دهد. چرا که در هر اثر ادبي "من"ِ نگارنده، خواه آشکارا و خواه در نهان، هم درمجموعه اثر ادبي و هم در اجزاي پر اهميت آن حضور دارد و همين حضور "من" است که به هر اثر ادبي معنا مي بخشد.

مرحله سوّم در نقد و تعبير اتوبيوگرافي متمايز کردن و شاخص کردن "متن"ِ اتوبيوگرافي دربرابر"مِن"نويسنده و"زندگي"ِ اوست که مورد تأکيد پسامدرنيست ها (Post- modernists) قرار گرفته. به عقيده صاحب نظران اين مکتب هعمچون فوکو(Foucault) و دِريدا (Derrida)، «"متن" اتوبيوگرافي پس از پديد آمدن زندگي مستقل خود را مي يابد و به راهي مي رود که نه ربطي به "زندگي" نويسنده دارد و نه به "من"ِ نويسنده.» به گمان دريدا از آن جا که در اتوبيوگرافي "امضاء" نويسنده در حاشيه متن اثر جا مي گيرد اتوبيوگرافي نيز در حاشيه ادبيات ظاهر مي شود و درست به همين دليل هم تمام مسائل مربوط به تعريف ادبيات، مفهوم افسانه اي بودن آن و رابطه ادبيات با آثار غير ادبي در بررسي اتوبيوگرافي مطرح مي شود. به نظر او به محض آن که "متن" پديد مي آيد کشاکش و تضاد ژرفي ميان آن و "امضاء" پاي آن در مي گيرد، چرا که هر يک مي خواهد ديگري را در خود ببلعد و مدفون کند. بدين گونه به نظر آنان هم نويسنده اثر و هم زندگي او افسانه اي بيش نيست و آن چه واقعيت دارد و شالوده اتوبيوگرافي را تشکيل مي دهدچيزي جز "متن" نيست. در وراي "متن" تنها چهره ها و صورتک هاي داستان باقي است که مي توان تيرگي و وهم گوني آنها را نيز باساخت شکني (deconstruction) "متن" نشان داد. بديهي است که با اين فرضيه اتوبيوگرافي، به عنوان يک نوع متمايز ادبي، به پايان خط مي رسد و در افسانه پردازي محو مي شود.

با آن که پيروان اصالت صورت و اصالت ساخت و ساخت شکنان گوشه ها و جنبه هاي پراهميت و قابل تاملي از تجربه هاي انساني را آشکار مي سازند لکن هنوز نتوانسته اند از درگيري با مسئله "خود" و خودآگاهي انسان رهايي يابند. حتي اگر برخي از آنان تا بدان حد به افراط گرايند که وجود آن را انکار کنند. چرا که "خود" و خودآگاهي چنان براي انسان فريبنده و افسونگر است، و دلهره عظيم انسان از وجود اسرار آميز و مرموز آن چنان در ژرفاي وجود ريشه دوانده است که انسان از انديشيدن به آن رهايي ندارد.

با اين همه از آن جا که به گمان ما خاطرات ايراني در ميانه تاريخ و افسانه جا دارند و غالباً از منابع بي بديل تاريخنگاري بشمار مي آيند بايد در مرحله اول درمعرض نقد و تحليل تاريخي قرار گيرند. رويدادهاي اتوبيوگرافيک و وقايع عرضه شده در خاطرات ايراني را بايد در لحظه نگارش آنها و در تاريخ حيات نويسنده و اوضاع و احوال زمان او و خلقيات و روحيات راوي خاطره بنشانيم تا بتوانيم رويدادهاي تاريخ معاصر را، که غالباً ناشناخته و پراز ابهام است، در روشناي آن دريابيم.

در مقاله «خاطرات ايرانيان در گذشته و حال»، که در بخش دوّم اين شماره ويژه منتشر خواهد شد، به بررسي و نقد خاطره نگاري در ايران و سير تحوّل آن در ايران قديم، دوران اسلامي و عصر جديد خواهيم پرداخت.

***
Author: 
Ahmad Ashraf
Volume: 
14
Current Issue: 
Past Issue
Visited: 
1000