tile

نقشه‌های عمومی ايران




معرّفی، نقد و بررسی کتاب

نقشه‌هاي عمومي ايران


احسان يارشاطر

در ميان اخبار دل‌آزاري که هرروز ازچهارگوشۀ دنيا مي‌رسد، از کشتارهاي تعصّب نشان، ستم‌هاي بي‌امان، و سياست‌هاي بهلول‌وش از يک سو، و کتاب‌هاي نادرست و شعرهاي نامفهوم و ادعاهاي پوچ و بي‌پايه از سوي ديگر، گاه نيز چشم انسان به ديدن آثاري که زادۀ همّت و کوشش و منطق سليم و پژوهش دقيق است ‌روشن مي شود، درچند ماه گذشته من شاهد برخي از اين آثار بوده ام.

يکي کتاب فاخر General Maps of Persia (نقشه‌هاي عمومي ايران) تأليف دکتر سيروس علائي ست که در قطع بزرگ رحلي و تمام رنگي روي کاغذ برّاق (گلاسه) به وسيله ناشرمعروف هلندي ( E. J. Brill (Leiden & Boston در سال 2005 انتشار يافته است.

دکتر علائي سال‌هاست که به گردآوري و پژوهش نقشه‌هاي ايران از کهن‌ترين ايام مشغول بوده است و مقالاتي نيز دراين زمينه منتشر کرده، از جمله مقالۀ Cartography (نقشه نگاري) در«دانشنامۀ ايرانيک»ا به قلم اوست. اما گستره و شمول اين کتاب و تصاوير جامع آن چيز ديگري‌ست.

نقشه‌هايي که در اين کتاب به طبع رسيده سال‌هاي 1477 تا 1925 را در بر‌مي‌گيرد، يعني از اواخر دوره تيموري که نقشه‌هاي بطلميوسي در اروپا شروع به انتشار کرد تا انقراض قاجاريه و آغاز سلطنت رضاشاه که تأسيساتي براي نقشه برداري و نقشه نگاري در خود ايران فراهم شد. اما کتاب منحصر به وصف و ارائه 400 نقشه و 200 تصوير نيست، بلکه دکتر علائي نقشه‌ها را در متن تاريخي آنها قرار مي‌دهد و سوابق نقشه نگاري را از 2300 پيش از ميلاد روشن مي‌کند. کتاب
با مقدمۀ ‌کمپبل (Tony Campbell) رئيس سابق بخش نقشه‌ها درکتابخانۀ بريتانيا (سابقا موزۀ بریتانیا) ومؤلف کتاب (1987) The Earliest Printed Maps, 1472-1500 آغاز مي‌شود و به اين عبارت پايان مي‌پذيرد: «شما چه متفّني باشيد علاقه‌مند به نقشه، چه مورّخ نقشه نگاري باشید و يا مسئول بخش نقشه‌ها در کتابخانه‌اي، مي‌توانيد اطمينان داشته باشيد که هيچ کتابي نظير اين کتاب نديده‌ايد.» راستي هم اين کتاب در رشتۀ خود مانندي نداشته است. فهرست‌هاي متعدّد، به خصوص فهرست اسامي شهرها و رودها و کوه‌ها و ساير امکنۀ جغرافيايي که خواندن آنها در نقشه‌ها کمتر آسان يا مفهوم است و تعيين جاي آنها در نقشه‌هاي مختلف کمک بزرگي براي خواننده است.

قيمت کتاب براي من موجب شگفتي شد. منتظر بودم بيشتر از هزار دلار باشد، چون اگر کسي به قيمت کتاب‌هاي تازه بريل، ناشر هلندي، نگاه کند مي‌بيند که پنج يا شش برابر قيمت نظير آن کتاب‌ها در امريکا و حتي در انگليس است. بنابراين بهاي 192 يورو يا 258 دلار در کتاب‌هاي چاپ بريل از اين دست به کلي استثنايي‌ست. دليل آن را بايد در کمک «بنياد بهاري» در لندن به چاپ کتاب جست و بايد سپاسگزار اين بنياد فرهنگ پرور بود که کمکش قيمت کتاب را چنين پايين آورده است. و هم بايد به آقاي دکتر سيروس علائي براي تأليف چنين اثر سودمند و آموزنده‌اي تبريک گفت. خوشبختانه مؤلف گرامي جلد دومي را شامل نقشه‌هاي محلّي ايران، بناهاي کهن و بناهايي که در کاوش‌هاي باستان شناسي به دست آمده، و نقشه شهرهاي ايران و سواحل درياي مازندران و خليج فارس، و نقشه‌هاي خاص مثل نقشه راه‌ها و خطوط تلگرافي و راه آهن، وعده داده است. اميد است انتشار آن به زودي چشم ايران شناسان و پژوهندگان را روشن کند.